راهنمای ارزشیابی توصیفی در کلاس اول ابتدایی

راهنمای ارزشیابی توصیفی در کلاس اول ابتدایی

 

مقدمه
جزوه ای که در پیش رو دارید ، همانگونه که از عنوان آن هویداست مجموعه ای از دستورالعمل ها و راهنمایی هایی است که برای مجریان طرح ارزشیابی توصیفی تهیه و تدوین شده است . ضرورت داشت در این نوشتار بحثی درباره ارزشیابی تکوینی و ارزشیابی عملکردی مطرح می شد، امّا از آنجا که این دو عنوان طی جلسات توجیهی مورد بحث قرار خواهد گرفت لذا از پرداختن به جزئیات آن خودداری شده و به ذکر همین نکته بسنده می شود که این دو رویکرد در طرح ارزشیابی توصیفی محوریت داشته و لذ شایسته است مجریان محترم طرح به خوبی با آن آشنا شده و بر مفاهیم اساسی آن تسلط پیدا نمایند .
امّا آنچه محور اصلی این نوشتار است ابزارهای ارزشیابی توصیفی است .
ابزارهای ارزشیابی توصیفی عبارتند از :
پوشه کار ( Port folio ) ، برگ ثبت مشاهدات ، چک لیست یا سیاهه رفتار ، برگ ثبت مستمر ارزشیابی ، آزمون ها و تکالیف درسی ، کارنامه توصیفی .
برای هر یک از این ابزارها توضیحاتی ارایه می شود که امید است مطلوب و مقبول همکاران واقع شود .

1- کارنامه توصیفی

کارنامه توصیفی ابزار جدیدی است که برای ارایه باز خورد نتایج معلم از تلاش و عملکرد دانش آموز در فرآیند یاددهی ـ یادگیری آماده می شود . این کارنامه با کارنامه رایج که صرفاً نمرات دانش آموزان در آن درج می شود ؛ تفاوت بسیار دارد . بنابراین لازم است معلم گرامی با اجزاء و ابعاد این کارنامه و چگونگی تکمیل آن آشنا شود . معمولاً دانشمندان و متخصصان تعلیم و تربیت شخصیت را به چهار بعد عقلانی ، اجتماعی ، عاطفی و جسمانی تقسیم می کنند . رشد همه جانبه دانش آموز هنگامی رخ می دهد که همه ابعاد شخصیت مورد توجه و مراقبت قرار گیرد . این کارنامه به معلم این امکان را می دهد که به تمامی ابعاد گوناگون شخصیت دانش آموز توجّه نماید .
کارنامه توصیفی شامل اجزاء و قسمت های زیر است :
الف ـ مشخصات دانش آموزی
ب ـ حضور و غیاب دانش آموز

ج ـ فعالیت های برجسته دانش آموز

د ـ
عملکرد درسی
هـ ـ ویژگی های عمومی

و ـ جمع بندی عملکرد دانش آموز

ز ـ
توصیه های معلم
ح ـ نظر والدین

ط ـ تأیید و تصمیم

در ادامه به توضیح هر یک از این قسمت ها پرداخته می شود .
الف ـ مشخصات دانش آموزدر این قسمت مشخصات ، شناسنامه ای و خانوادگی دانش آموز درج می شود .
ب ـ وضعیت حضور و غیاب دانش آموز
از آنجا که در الگوی ارزشیابی حضور در کلاس درس ، ملاک مهمی به شمار می رود بنابراین معلم ضمن مراقبت و دقت در مورد وضعیت حضور و غیاب دانش آموز و پی گیری علل غیب ها آمار دقیق را اعلام نماید .
انعکاس غیبت دانش آموز به والدین و بررسی علل آن در طول سال و درج آن در کارنامه در دو نوبت به شناخت وضعیت دانش آموز کمک می نماید .
ج ـ فعالیت های برجسته دانش آموز
در این قسمت برخی فعالیت های برجسته دانش آموز فهرست می گردد ، از جمله مشارکت ها ، فعالیتهای علمی و درسی ، فعالیتهای هنری ، مسئولیت های ویژه ای که دانش آموز به عهده گرفته و به خوبی آن را انجام داده است و ...
فعالیت هایی برجسته تلقی می شود که بالاتر از حدّ انتظار باشد .
د ـ عملکرد درسی
در این بخش عملکرد درسی دانش آموز بر اساس اطلاعات جمع آوری شده در فرآیند یاددهی ـ یادگیری ارزشیابی می شود . تفاوت اساسی این قسمت از کارنامه توصیفی ، با کارنامه رایج در آن است که ؛ اولاً مقیاس رتبه ای به کار برده می شود (به جای مقیاس فاصله ای 20-0) ؛ ثانیاً انتظارات در هر یک از موارد درسی به تفکیک مورد ارزشیابی قرار می شود .
از آنجا که شناخت درست هر یک از انتظارات و نشانه های تحقق آن لازمه ارزشیابی درست است انتظارات مذکور بر اساس اسناد برنامه درسی سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی تدوین شده است . همچنین تلاش شده است که نشانه های تحقق هر انتظار نیز بر همین اسناد استوار باشد ، معلم محترم بایستی به این نکته توجه داشته باشد که داوری درباره تحقق این انتظارات نبایستی صرفاً ذهنی باشد بلکه می بایست بر اساس شواهد گردآوری شده باشد . به عبارت روشن تر، تکمیل این کارنامه مستلزم دو فعالیت مهم و متمایز است :
الف : جمع آوری اطلاعات ؛
ب : داوری در خصوص میزان تحقق انتظارات ؛
در مرحله اوّل یعنی جمع آوری اطلاعات ، معلم شواهد را از تحولات و تغییرات رخ داده در دانشآموز در حین فرایند یاددهی ـ یادگیری گردآوری می نماید و سپس در مرحله دوم بر اساس مقیاس های تعیین شده به داوری در خصوص میزان تحقق انتظارات می پردازد ، بر این اساس کارنامه توصیفی زمانی تکمیل می شود که اطلاعات لازم فراهم شده باشد .
مقیاس ها
همانگونه که قبلاً بیان شد ارزشیابی توصیفی به صورت رتبه ای تدوین شده است ، در این بخش بنا به ضرورت ، توضیح و تشریح مقیاس مورد استفاده در ارزیابی از عملکرد تحصیلی دانش آموز را مورد توجه قرار می دهیم . مقیاس مربوط به ویژگی های عمومی نیز در جای خود مطرح می شود . مقیاس ها و تعریف آنها به قرار زیر است :
v کاملاً تحقق یافته ( بالاتر از حد انتظار ) : این رتبه در شرایطی به دانش آموز تعلق می گیرد که در حد و اندازه ای بالاتر از توقعات معمول ، انتظارات را در خود محقق کرده باشد ، یعنی در صورتی که در آثار و عملکرد دانش آموز پس از بررسی ها و مشاهدات هیچ خطایی یافت نشود و نقصی در عملکرد وی دیده نشود .
v تحقق یافته : ( در حد انتظار ) در شرایطی که دانش آموز در حد توقعات معمول انتظار مورد نظر را در خود محقق کرده باشد این رتبه به وی تعلق می گیرد . به عبارت دیگر باید در بررسی و مشاهدات بعمل آمده حداقل اشتباه و خطا ، (حداکثر 2 یا 3 مورد) در عملکرد و آثار وی دیده شود .
v نسبتاً تحقق یافته : ( نزدیک به حد انتظار ) در شرایطی که کم و بیش ضعف هایی در عملکرد دانش آموز دیده می شود و در برخی از نشانه های مورد انتظار ، ضعفی از خود نشان می دهد یعنی معلم در حین مشاهدات و بررسی های خود از آثار و عملکرد دانش آموز اغلب اوقات خطاهای بیش از 3 مورد مشاهده کرده است .
v نیازمند تلاش بیشتر : این رتبه در شرایطی که ضعف های جدی در عملکرد و آثار دانش آموز مشاهده شود به او داده میشود یعنی اگر در بررسی مشاهداتی که از عملکرد فرد بعمل آمده است اشتباهات مکرر و زیاد دیده می شود ، این رتبه به وی تعلق می گیرد . برای روشن شدن نحوه بکارگیری این مقیاس درباره انتظارات ، به یک مثال از درس ریاضی اشاره می کنیم : در درس ریاضی یکی از انتظارات این است که دانش آموز : « مقایسه اعداد ، مجموعهها و اشیاء را انجام بدهد » .
در صورتیکه دانش آموز براحتی و بدون هیچ اشتباهی در طول فرایند یادگیری مقایسه اعداد مجموعه ها و اشیاء را انجام داد و در عملکرد وی تمامی نشانه های تحقق انتظار مذکور ـ نشانه ها بعداً توضیح داده می شود ـ مشاهده شد رتبه « بالاتر از حد انتظار » را می گیرد و اگر دانش آموز مذکور با کمترین خطا در حد 2 یا سه مورد در هر نوبت مشاهده نشانه ها ، به هدف فوق رسیده باشد ، رتبه ی در حد انتظار را می گیرد. و اگر دانش آموز در شناخت و انجام مقایسه ها و نشانه های مربوطه ضعفی از خود نشان داد و خطاهای مشاهده شده ، بیشتر از دو یا سه مورد نزدیک به حد انتظار را دربرگرفت و در شناخت و انجام مقایسه ها اشتباهات زیادی داشت و ضعف جدید از خود نشان داد ، مثلاً در بسیاری موارد قادر به تشخیص علامت کوچکتر و بزرگتر نبود رتبه « نیازمند تلاش بیشتر » را می گیرد .
بعد از تعریف و تشریح مقیاس، نوبت به تعریف و تبیین انتظارات مربوط به هر ماده درسی می رسد . در این بخش انتظارات از هر ماده درسی بیان می شود، ذیل هر انتظار شواهد و نشانه های مربوطه نیز ذکر می شود ، همکاران گرامی بایستی هنگام داوری در خصوص میزان تحقق هر انتظار به این شواهد و نشانه ها توجه کنند و این نشانه ها را در نظر داشته باشند این نکته پایه و اساس ارزشیابی توصیفی شمار می رود و ارزشیابی توصیفی نیازمند توجه به چنین نشانه هایی است .

خواندن و نوشتن
این ماده درسی دو مهارت اساسی و مهم را که از اهداف دوره ابتدایی است ، در بر دارد و از آنجا که آغاز شکل گیری این دو مهارت در پایه اوّل ابتدایی است و مراقبت معلم نسبت به آن ضروری است ، انتظارات در این ماده به قرار زیر است :
ـ گوش دادن
نشانه های مربوط به این انتظار که بر اساس تمرینات ، گوش کن و بگو ، بگرد و پیدا کن ، کتاب بخوانیم قابل بررسی است عبارتند از :
از دستورالعمل های ساده پیروی می کند ، قادر به دریافت ارتباط بین بخش های مختلف پیام است ، درباره ی شنیده ها به اظهار نظر می پردازد ، با دقت و علاقه و تمرکز به سخنان گوش می دهد .
ـ سخن گفتن
مهارت سخن گفتن : مهارتی است که دانش آموز مدت ها قبل از ورود به دبستان آن را کسب می کند . امّا سخن گفتن خوب دارای نشانه های است که این نشانه ها را با تکیه بر تمرینات : به دوستانت بگو ، گوش کن و بگو ، ببین و بگو ، کتاب بخوانیم می توان در دانش آموزان بررسی کرد ، این نشانه ها عبارتند از : قبل از سخن فکر می کند ، از زبان مناسب و کار افزارهای لازم استفاده می کند ، در بحث های گروهی شرکت فعال دارد ، از کلمات متنوع در سخن گفتن استفاده می کند ، صوت ها و نشانه ها را به درستی تلفظ می کند ، هنگام سخن گفتن جملات را صحیح بکار می برد .
ـ روان خواندن
روان خوانی مهارتی است که خود شامل اجزاء و عناصری است ، نشانه های روان خوانی را می توان به قرار زیر فهرست نمود . ( معلم می تواند این نشانه ها و شواهد را در حین تمرینات روان خوانی ، کتاب خوانی ، با هم بخوانیم در کتاب بخوانیم را گردآوری کند ) .
توانایی بلند خوانی و صامت خوانی را دارد ، هنگام خواندن از لحن و آهنگ مناسب استفاده می کند ، هدف و منظور نوشته ها را درک می کند ، به سؤالات متن خوانده شده ، پاسخ می دهد ، علایم سجاوندی و نقطه گذاری را در جمله ها و متن درک می کند ، متون ، شعر و داستان متناسب با سن خود را درکمی کند . نشانه های فارسی را تشخیص می دهد .
ـ نوشتنمعلم می تواند درست نویسی در حین فعالیتهای مختلف کلاسی را بررسی کند ، لزوماً نیازی نیست که این کار در جلسات آزمون املا انجام گیرد ، بلکه در تکالیف دیگر هم می توان درست نویسی دانش آموز را بررسی کرد (تمرینات کتاب بنویسیم از آن جمله اند). در صورت تشخیص معلم ، جلسات املاء بایستی از تشریفات استرس آور دور باشد ، یعنی مانند جلسات تمرین و انجام تکالیف باشد ، ارزشیابی از آثار نوشتنی هم باید به صورت کیفی باشد و ضمن ارایه یک رتبه مناسب ، تذکرات و توضیحات لازم را از عملکرد وی در ـ نوشته مورد نظر ـ به دانش آموز ارایه دهد .
نشانه ها و علایم درست نویسی عبارتند از : نشانه های فارسی را می تواند بنویسد ، از جمله های آشنا می تواند رونویسی کند ، احساسات و عواطف خود را در جملات کوتاه بنویسد ، از نشانه های سجاوندی به درستی استفاده می کند ، پاسخ سؤالات و تمرینات را می نویسد ، از واژگان تازه در نوشته های خود استفاده می کند .
ـ زیبا نوشتن
نشانه های تحقق این انتظار شامل موارد زیر است :
رعایت صحیح رسم الخط مورد نظر ، رعایت فاصله بین کلمات و تناسب در اندازه حروف یک کلمه .

درس ریاضی
انتظارات درس ریاضی به دو مرحله تقسیم شده است که مرحله اول در گزارش نوبت اول و انتظارات مرحله دوم در گزارش نوبت دوم تکمیل می شود . از آن جا که انتظارات دقیق و روشن هستند و معلمان گرامی خود براحتی نشانه های آن ها را در عملکردهای دانش آموزان و تمرینـات آنـان مـی توانـند بیابنـد ، نیـازی به بیـان نشانه ها نیست و به بیان انتظارات اکتفا می شود .
انتظارات مرحله ی اول در درس ریاضی عبارتند از :
ـ جهت یابی و مکان یابی را انجام می دهد .
ـ قادر به برقرار کردن تناظر اعضای دو مجموعه است
.
ـ مجموعه های عددی و نمادهای 0 تا 9 را می نویسد
.
ـ جمع و تفریق یک رقمی را
انجام می دهد.
ـ مقایسه اعداد و مجموعه ها را انجام می دهد
.
توضیح این که دانش آموز باید بتواند نمادهای < > یا = را برای مقایسه اعداد و مجموعهها به درستی استفاده کند .
انتظارات مرحله ی دوم درس ریاضی یا انتظارات در پایان سال :
ـ اعداد کمتر از صد را می نویسد.
ـ مفهوم دسته بندی ده تایی را
بکار می برد.
ـ مسأله های جمع و تفریق را حل می کند
.
ـ اشکال هندسی اصلی را
می شناسد.
ـ چگونگی استفاده از پول را در زندگی روزمره می داند
.
ـ اشیاء را
از نظر طول و جرم مقایسه می کند.
ـ مفهوم تقارن را درک می کند
.

درس قرآن
درس قرآن از جمله دروسی است که به راحتی می توان با بررسی عملکرد دانش آموز ، پیشرفت وی را مورد ارزشیابی قرار داد . به عنوان پیشنهاد ، می توان از دانش آموز خواست که به کمک والدین خود در چند مقطع زمانی ، آیات و کلماتی از قرآن را قرائت و ضبط نماید و نوار کاست آن را تحویل معلم دهد . معلم میتواند با گوش دادن به این کاست ها پیشرفت دانش آموز را بررسی و ارزشیابی نماید .
فعالیت های کلاسی و تمرینات و تکالیف نیز شاهد و معیاری برای داوری معلم است ، بنابراین این درس هم چندان نیازمند تدارک شرایط امتحان ( کتبی یا شفاهی ) نیست ، آنچه مهم و اساسی است ، ایجاد گسترش علاقه و انس به قرآن است . لذا در این سطح انتظارات در حیطه عاطفی اساسی تر از حیطه شناختی و مهارتی است ـ گر چه ، انتظارات عاطفی در فهرست انتظارات نیامده است ـ بر همین اساس در فرآیند یاددهی ـ یادگیری قرآن ، خطاها و اشتباهات وی نباید به گونه ای جلوه داده شود که او را از قرآن و خواندن آن گریزان نماید . فعالیت های یاددهی ـ یادگیری قرآن عمدتاً به صورت جمعی مثل قرائت جمعی همراه با نشاط انجام گیرد . برای ارزشیابی از درس قرآن می بایست این انتظارات مد نظر قرار گیرد :
ـ کلمات و عبارات قرآنی را به صورت بخش بخش و یا شمرده می خواند.
ـ در جمع خوانی سوره های کتاب مشارکت می کند.
ـ دو سوره از هفت سوره کتاب را به انتخاب خود از حفظ می خواند.
ـ داستانهای قرآنی را به صورت خلاصه و به کمک تصاویر به زبان خود بازگو می کند.
در مورد انتظار آخر پیشنهاد می شود از روش نقاشی و قصه گویی بهره گرفته شود . یعنی از کودکان بخواهید برخی از قسمت های داستانهای قرآنی را نقاشی کنند یا قصه های آن را برای همسالان و همکلاسی های خود نقل کنند ارزشیابی عملکرد کودکان در حین این فعالیت ها صورت می گیرد .

درس علوم
درس علوم از جمله دروسی است که انتظاراتش در حیطه دانستنی ها ( شناختی ) و مهارت ها و حتی نگرش ها کاملاً مشخص و بارز است . به بیان دیگر هدف اساسی از آموزش علوم ، انتقال صرف برخی مفاهیم و دانستنی ها به ذهن کودک نیست ، بلکه پرورش مهارت های شناختی کودک هم ضرورت دارد ـ البته در دروس دیگر مانند ریاضی هم مهارت شناختی ضرورت دارد ـ لازم است در حین یاددهی ـ یادگیری و همچنین در حین ارزشیابی این مهارتها در نظر گرفته شود بیشتر اوقات معلم فرصت لازم برای بررسی تحقق این مهارت ها را دارد . و نکته مهم این است که شرایط تدریس و فرآیند یاددهی ـ یادگیری به گونه ای باشد ، که دانش آموزان درگیر این انتظارات شوند .
انتظارات درس علوم به قرار زیر است :
ـ مفاهیم و دانستنی های پایه در علوم را بداند .
مفاهیم و اهداف دانشی علوم به روشنی در محتوای کتاب علوم آمده است . به طور
عمده دانش آموز باید نشان دهد که به درک درست و روشنی از هر یک از مفاهیم رسیده است . او باید در حین فعالیت های یادگیری و انجام تکالیف نشان دهد که به هدف مذکور رسیده است نیازی نیست که صرفاً از طریق پرسش ها به این منظور دست یافت ، یعنی با پرسیدن چند سؤال حفظ کردنی از میزان درک فهم کودک آگاه شد ، بر اساس محتوای کتاب علوم مفاهیم مورد نظر عبارتند از : جانوران ، گیاهان ، حرکت ، آهن ربا ، آب ، سنگ ، خاک و بهداشت .
ـ فعالیت های لازم برای درس علوم را انجام داده است
.
از آنجا که تأکید برنامه درسی علوم ، یادگیری در حین تجربه و فعالیتهای است . لذا دانش آموزان برای یادگیری نیز باید مورد توجه قرار گیرد . آثار و محصولاتی که دانش آموزان بوجود آورده اند ـ گروهی و یا فردی ـ و یا گزارش هایی که تهیه کرده اند ، مدّ نظر قرار گرفته . در صورتی که فعالیتها به صورت گروهی انجام گرفته باشد نتیجه کار گروه برای هر یک از دانش آموزان در نظر گرفته می شود ، ضمناً آن دسته از آثار و محصولاتی که قابل نگهداری است ، در پوشه کار نگهداری می شود ، تا در موقع ارزشیابی از عملکرد دانش آموز بازبینی شود .
این آثار بایستی توسط معلم ارزشیابی شود و در صورت نیاز اظهار نظرهایی روی آن درج شود و تاریخ تحویل اثر ثبت شده و در پوشه کار قرار داده شود .
ـ نگرش مثبت نسبت به کارهای گروهی در رعایت بهداشت و ایمنی را بدست آورده است .
اگر دانش آموز ( پایه اوّل ) بتواند به تدریج در طی سال ، وجود فرد دیگر را به عنوان هم گروه در انجام فعالیت ها بپذیرد و در انجام کارها و ارایه عقاید رعایت نوبت بکند و به نظر او هم توجه کند به هدفهای مورد انتظار در توانایی کار در گروه رسیده است و نگرش مثبت در این زمینه را پیدا کرده است . همچنین اگر این دانش آموز پس از انجام فعالیتها میز خود را تمیز و مرتب کند ، دست خود را بشوید و نسبت به نظافت محیط کلاس و مدسه حساس باشد نگرش مثبت نسبت به بهداشت و ایمنی را پیدا کرده است .
ـ در برقراری ارتباط تواناست
دانش آموز پایه اول هنگامی که بتواند اندیشه های خود را به خوبی و به روش های مختلف ( سخن گفتن ، نوشتن ، رسم شکل ، نشان دادن نتایج به شیوه های مختلف ) بیان کند ، و در محدودة سنی خود نظر افراد دیگر را که ممکن است آن هم به روش های مختلف ( کلامی ، تصویری و ... ) بیان شده باشد درک کند ، در مهارت برقراری ارتباط تواناست . اگر دانش آموز پایة اول بتواند واژه های نو را به صورت کلامی یا تصویری معنا کند و یا به آنچه دیگران می گویند گوش دهد ، این مهارت را کسب کرده است .
شاخص های برقراری ارتباط علمی عبارتند از :
· سخن گفتن ، گوش کردن یا نوشتن به منظور دسته بندی ایده ها و روشن کردن مفاهیم
· یادداشت برداشتن ( به هر صورت تصویری ، کلامی
)
· استفاده از تصاویر ، شکل ... برای انتقال اطلاعات

· انتخاب وسایل مناسب به طوری
که برای دیگران قابل فهم باشد
ـ اشیاء را با دقت مشاهده می کند

مهم ترین هدف آموزش علوم برای دانش آموزان پایه اول پرورش مهارت مشاهده در دانش آموزان است . مشاهده گر خوب آن فردی است که در شناسایی محیط اطراف از حداکثر حواس خود استفاده می کند ، یعنی از توانایی های خود در دیدن ، شنیدن ، بوییدن ، لمس کردن و چشیدن برای جمع آوری اطلاعات از محیط اطراف به خوبی استفاده می کند . مثلاً در معرفی گیاهان ، علاوه بر مشخصات ظاهری آن ، به بو ، جنس برگ ( زبری و نرمی ) ، و مزة آن هم توجه دارد و پس از آشنایی با ذره بین از آن برای مشاهده جزئیات استفاده می کند .
نوع اعمالی که نشان دهنده مشاهده عملی هستندبه شرح زیر است :
· استفاده از چند حس
· توجه به جزئیات مربوط به جسم
· مشخص کردن شباهت ها و تفاوت ها
· تشخیص ترتیب رخ دادن وقایع
· استفاده از وسایل کمکی برای مطالعه جزئیات
ـ قادر به استفاده از ابزارهای ساده است
اگر دانش آموز پایه اول در پایان ترم می تواند ابزار ساده ای را که فعالیت های این درس به کار گرفته در مواقع لازم به کاربرد و با ذره بین و آهن ربا و شیوه استفاده از آن آشنایی دارد ، در مهارت کاربرد ابزار تواناست ( مثلاً در شناخت جزئیات برگ می تواند از ذره بین استفاده کند )
ـ توانایی پیش بینی برخی رویدادها را دارد
دانش آموز براساس دانش قبلی خود می تواند اتفاقات را پیش بینی کند . مثلاً بیان این که اگر این گیاه را در آفتاب بگذاریم بهتر رشد می کند یک پیش بینی است که براساس روش قبلی از شرایط لازم برای رشد گیاه انجام شده است . پیش بینی کاملاً با حدس زدن تفاوت دارد ، زیرا حدس زدن نمی توان براساس فرضیه یا شواهد و دلایل توضیح داد .
رفتارهای زیر نشان دهنده این است که پیش بینی به طور عملی انجام شده است .
· استفاده از دلایل و شواهد قبلی برای بیان آنچه ممکن است در تجربه فعلی اتفاق افتد .
· تمیز دادن پیش بینی از حدس
· رعایت احتیاط در نظر دادن در مورد آنچه اتفاق خواهد افتاد وقتی شواهد و دلایل کافی نیستند .

درس هنر
هنر یکی از مواد درسی ارزشمند است که متأسفانه در برنامه درسی اجرا شده ، جایگاه مناسبی ندارد . و اغلب در عمل مورد بی مهری و کم توجهی قرار می گیرد ، از آنجا که در ارزشیابی درس هنر با فعالیت های دانش آموز و نتایج آن سر و کار داریم ، می توان گفت که این درس بهترین نمونه برای ارزشیابی عملکرد و ارزشیابی فرایندی ـ تکوینی ـ است ، به عبارت دیگر مشاهده دانش آموز در حین فعالیت ، نوعی ارزشیابی فرآیندی است و بررسی محصول کار دانش آموز نوعی ارزشیابی عملکردی است . بسیار بجاست که منتخبی از آثار دانش آموزان در پوشه کار نگهداری شود ، لازم به تذکر است که باید نمونه های نگهداری شده همراه با تاریخ و همچنین اظهار نظر معلم باشد ، با بررسی آثار نگهداری شده می توان سیر پیشرفت دانش آموز را بررسی نمود .
انتظارات درس هنر به شرح زیر است
ـ ایده های خود را در قالب نقاشی و کاردستی و ... ، بیان می کند .
مهمترین فایده درس هنر آن است که دانش آموز می تواند افکار و ایده های خود را بیان کند . در این دوران یعنی سالهای اولیه دبستان ، نقاشی کودکان جنبه روانشناختی هم دارد . یعنی براساس نقاشی های آنان می توان از روحیات آنها مطلع شد . به هر حال ، لازم است به دانش آموز فرصت داده شود ایده های خود را در قالب های هنری مختلف نشان دهد . آنچه در اینجا مورد نظر است ، اصالت اثر است . یعنی آن که دانش آموز کاری را ارایه دهد ، نه آن که از الگو یا فکر کس دیگری کشیده باشد . نشانه های تحقق این انتظار ، آن است که نخست کودک از خودش نقاشی بکشد ، دوم موضوعات را خودش انتخاب کند ، به هر حال دانش آموزان تشویق شوند که کارهای قالبی و تکراری ارایه ندهند .
ـ از ابزار و مواد در فعالیتهای هنری به طور مناسب استفاده می کند .
ابزار و وسایل کار در تولید آثار هنری بسیار متفاوت است ، مانند مداد رنگی ، آبرنگ ، کاغذ رنگی ، چسب ، قیچی ، مداد شمعی و ... به طور کلی دانش آموز بایست نخست وسایل را بشناسد و به طور صحیح از آنها استفاده کند . می توان انتظار را در حین عمل دانش آموز مشاهده و از آن ارزشیابی نمود .
ـ فعالیت ها و آثار هنری دانش آموز دارای جذابیت است .
سادگی و زیبایی ، در آثار هنری دانش آموزان از نشانه های جذابیت آثار به شمار می رود .
ـ خلاقیت و ابتکار در آثارش دیده می شود .
نو بودن اثر ، بیان جدیدی و یا نگاه جدیدی به مفهوم یا موضوع است که نشان از خلاقیت اثر دارد .
مثلاً ، ممکن است دانش آموز درباره موضوع « دوستی » طرح نقاشی بدیعی ارایه دهد که قبلاً دیده نشده است .
هـ ـ ویژگی های عمومی
در این بخش حیطه های عاطفی ، بدنی ، اجتماعی دانش آموز بررسی می شود . معلم می بایست گزارشی از وضعیت کودک ارایه دهد ، تلاش بر این است که مشکلات کمتر طرح و برجسته شود ، یعنی به جنبه های مثبت کودک توجه شود ، در عین حال ضعف های کودک نه برای توبیخ و تحقیر یا بزرگ نمایی بلکه برای پیگیری و بهبود وضعیت وی مورد توجه قرار گیرد ، در صورت وجود مواردی ضرورتاً به والدین ، مدیر ، یا معاون منعکس شده و از همکاری آنان در رفع و بهبود رفتار کودک استفاده شود ، عمدتاً معلم خود پیگیری موارد می پردازد .
مقیاس
مقیاس مورد استفاده در این بخش اندکی با مقیاس سنجش عملکرد تحصیلی متفاوت است ، مقیاس مذکور به قرار زیر است .
بسیار خوب مناسب نیازمند توجه
اگر در مورد انتظار خاصی ، تمامی نشانه ها به روشنی و وضوح در رفتار فرد مشاهده شد ، رتبه « بسیار خوب » به وی داده می شود . در صورتی که نشانه ها کم و بیش مشاهده می شود ، « مناسب » و اگر در مورد بیشتر نشانه های ضعف در رفتار دانش آموز دیده شد ، رتبه « نیازمند توجه » به وی داده می شود . در این حالت لازم است معلم با زبانی که شخصیت کودک مورد بی احترامی قرار نگیرد به مشکلات رفتاری وی اشاره بنماید ، بهتر است قبل از اشاره به مشکلات رفتاری به جنبه های مثبت شخصیتی دانش آموز بیان و آنگاه مشکلات به شکل صحیح بیان شود و توصیه های لازم به والدین ارایه شود .
با ذکر مثالی ، مقیاس مورد نظر درباره انتظاری خاص ارائه می شود : فرض کنید درباره انتظار « با دیگران همکاری می کند » ، داوری می کنید . اگر در دانش آموز تمامی چهار نشانه این انتظار ـ که در صفحات بعد ذکر می شود ـ مشاهده شد ، رتبه « بسیار خوب » به وی تعلق می گیرد ، اگر در یک یا دو مورد از نشانه ها ضعف و سستی مشاهده شد ، البته نه با تکرار زیاد ، به وی رتبه « مناسب » داده می شود و اگر در بیشتر موارد نشانه ضعف و سستی دیده شد که برخی از آنها هم مکرر بود رتبه « نیازمند توجه » به او تعلق می گیرد .
جنبه جسمانی
عموماً تصور می شود که ، مدرسه متکفل رشد شناختی کودک است و این تصور ناقص تا حدودی ناشی از عملکرد بد مدرسه ها است ، حتی اگر این نکته را بپذیریم ، رشد شناختی کودک مستلزم آمادگی شرایط جسمانی است ؛ بنابراین در همین حد نیز بایست در مدارس جنبه های جسمانی توجه شود . بنابراین مهارت ها و آموزش های بهداشتی بخشی از برنامه مدارس است .
انتظارات در جنبه جسمانی به شرح زیر است:
ـ به نکات بهداشتی عمل می کند
شواهد این انتظار عبارتند از :
·نظافت و رسیدگی به مو و ناخن.
· استفاده از وسایل شخصی
مانند لیوان آبخوری.
· داشتن تغذیه مناسب در بین ساعات درسی ، یعنی از مواد
غذایی مناسب و توصیه شده استفاده نماید.
ـ
در بازیها و فعالیتهای ورزشی شرکت می کند
از آنجا که جنب و جوش و فعالیت جسمانی از نیازهای مهم کودکان است ، فعالیت های جسمانی از نشانه های سلامت است ، پس توجه به این موضوع برای معلم به نظر می رسد ، بایستی معلم شرایط روانی مناسبی را فراهم آورد که در ساعات ورزش تمامی تشویق شوند ، نشانه های تحقق این انتظار عبارتند از :
· حضور در فعالیتهای ورزشی.
· تحرک و فعالیت ساعات ورزش.
ـ عادات مطلوب جسمانی را کسب کرده است .
معلم علاوه بر آن به دانش آموزان عادات مطلوب جسمانی مربوط به نشستن ، راه رفتن و نوشتن را آموزش نشان می دهد ، به دانش آموزانی که در این زمینه مشکلاتی دارند نیز کمک می کند تا عادات مطلوب جسمانی را کسب کنند و عادات بدی مانند قوز کردن هنگام نوشتن ، نزدیک کردن چشم به کاغذ ، وارونه نگه داشتن کاغذ به هنگام نوشتن ، باید مورد توجه معلم باشد . حتی چگونگی در دست گرفتن مداد نیز باید مورد ملاحظه قرار گیرد . بنابراین نشانه های مربوط به این انتظار عبارتند از :
·وضعیت نشستن روی صندلی ؛
· طرز مداد دست گرفتن ؛

· وضعیت نشستن هنگام نوشتن
؛
· راه رفتن
. گاه با شناخت و تذکر به جا ( حتی به والدین ) می توان ، مانع آسیب های جدی جسمانی شد . معلم در صورت نیاز می تواند براساس همین نشانه ها چک لیستی تهیه نماید و بر اساس مشاهدات خود چک لیست را برای هر دانش آموز تکمیل نماید .

جنبه اجتماعی
اگر بعد اجتماعی شخصیت فرد ، خوب رشد کند ، یعنی بتواند با اعضای خانواده ، دوستان یا حتی غریبه ها ، رفتار سازگارانه و مناسبی داشته باشد ؛ بیشترین بهره را به خویش و دیگران خواهد رساند . گر چه برای اهداف و انتظارات اجتماعی درس خاصی در پایه اول ابتدایی در نظر گرفته شده است ، این امر به معنی نادیده گرفتن این جنبه ی مهم حیاتی نیست ، بنابراین کودک حتی برای زندگی در مدرسه نیز بایستی مهارت های لازم را داشته باشد .
انتظارات در جنبه اجتماعی بدین قرار اند:

ـ با دیگران همکاری می کند
لازمه زندگی اجتماعی، همکاری ومشارکت است، گرچه انسانها بااین حس وگرایش دور از هم جمع می شوند، به همدیگرسود می رسانند، واز دیگران سود میبرند، بااین حال کسب وتوسعه این مهارت نیاز به تمرین دارد، مدرسه بهترین مکان تمرین این مشارکت ها وهمکاری هاست. بنابراین فرصت فعالیت های گروهی بهترین فرصت، برای تمرین مشارکت به شمار می رود. معلم با مشاهده رفتارکودک ومشاهده ی نشانه های آن می تواند درباره این انتظار داوری کند.
· کودک داوطلب همکاری درفعالیت های گروهی است.
· درفعالیت های گروهی وظایف خودرا انجام می دهد.
· به دوستان خود کمک می کند.
· مسئولیت پذیراست.
- به قوانین مدرسه عمل می کند
نظم، عامل بسیاری از موفقیت هااست، بدون نظم، بهداشت روانی افراد آسیب می بیند، بنابراین لازم است دانش آموز نظم را، بررفتار خود حاکم نماید. به این منظور معلم می تواند قوانین ومقرراتی را به دانش آموزان معرفی وآنها را ترغیب کندکه به آن پای بند شوند، بهتراست این قوانین وقواعد صمیمانه با کودکان درمیان نهاده شود واز نتایج مثبت عمل به آن صحبت شود. وتوافق جمعی نسبت به آن بدست آید. نشانه های این انتظار عبارتند از:
· به موقع کارها وتکالیف خودرا انجام می دهد.
· درحفظ وسایل شخصی وعمومی می کوشد.
· ازمقررات مدرسه پیروی می کند.
- به دیگران احترام می گذارد
نیازبه احترام وارزشمندی، ازنیازهای اساسی به شمار می رود، بنابراین باید بیاموزیم که به دیگران احترام بگذاریم، به این منظور لازم است نخست، باکودک محترمانه برخورد شود تا یادبگیرد بادیگران، یعنی همکلاسی ها، معلم وکارکنان مدرسه نیز محترمانه برخورد کند. البته باید توجه داشت که احترام گذاشتن به دیگران تنها درکلام خلاصه نمی شود، بلکه رعایت حقوق دیگران هم نوعی احترام به دیگران است، نشانه های تحقق این انتظار عبارتند از :
· باهمسالان ومعلمان محترمانه برخورد می کند.
· به اموال ووسایل دیگران بدون اجازه دست نمی زند.
· از اشتباهات خود عذرخواهی می کند.
· پرخاشگری ودعوا نمی کند.
- دربحث هاوگفتگوها شرکت می کند
ارتباط اجتماعی از اساسی ترین مهارت های اجتماعی است، بدون ارتباطات انسانی جامعه ای تحقق نمی یابد. رابطه کلامی مهمترین نوع ارتباط است که معلم بایست در مدرسه این مهارت را توسعه وگسترش دهند.
نشانه های تحقق این انتظار عبارتند از:
· به خوبی گوش می دهد وبه دقت پاسخ می دهد.
· قدرت تحمل نظرات مخالف خودرا دارد.
· از اظهار نظروبیان دیدگاههای خود ترسی ندارد.
در این قسمت چک لیست یا"سیاهه رفتار" تهیه شده است که معلم براساس آن می تواند در مواقع خاصی نسبت به حضور یا عدم حضور نشانه ها در کودک، نظر دهد وسپس نظرات خودرا در کارنامه منعکس نماید این کاردرسه نوبت : اوایل سال تحصیلی، اواخر دیماه، واواخر اردیبهشت ماه انجام می گیرد. معلم باملاحظه نتایج مشاهدات مرحله اول ودوم کارنامه را درنوبت اول پرمی کند با توجه به وملاحظه مرحله دوم وسوم کارنامه را در نوبت دوم پرمی نماید.
استفاده از این چک لیست به اختیار معلم است، اومی تواند چک لیست دیگری نیز تهیه کند ودرآن را تغییراتی ایجاد کند.
جنبه های عاطفییکی از جنبه های مهم وحساس شخصیت کودک، جنبه عاطفی است. این جنبه پیچیدگی زیادی دارد وهمچنین نقش مهمی در سایر جنبه ها دارد. برای ایجاد رشد در این زمینه، معلم فعالیتهای خود را در زمینة 1) ایجاد علاقه در دانش آموزان به موضوعات وفعالیتها وامورخاص و2) رفع مشکلات عاطفی، متوجه می سازد. معلم سعی خواهد کرد فعالیتهایی ترتیب دهد که علاقه دانش آموزان به موضوعات درسی مختلف وفعالیتهای آموزشی افزایش یابد. همچنین از فعالیتهایی که سبب بی علاقگی آنها دراین زمینه ها می شود اجتناب خواهد کرد. علاوه بر فعالیتهای آموزشی، علاقمندی وهمبستگی ومحبت نسبت به انسانهای دیگر، حیوانات وطبیعت ( محیط زیست) جزء برنامه های معلم خواهد بود.
برای رفع مشکلات عاطفی نیز تلاش می شود: 1) نیازهای عاطفی دانش آموزان از قبیل نیاز به محبت، نیاز به ابراز خود واحساس ارزشمندی ارضاء شوند. 2) برای رفع مشکلات احتمالی چون اضطراب ، عدم اعتماد به نفس، شرم رویی، حقارت وخودکم بینی ، حسادت، پرخاشگری و... تدابیری اندیشیده شود.
معلم حاصل این فعالیتها وپیشنهادهای عمومی یا ویژه خودرا به صورت گزارش کوتاهی در کارنامه ثبت می کند.
حالتهای عاطفی غیرمعمول احتمالی دانش آموز را به صورت توصیفی ،جهت کمک به معلمان آینده، درکارنامه ثبت شود. درگزارشها سعی شود برچسب منفی به دانش آموزان زده نشود وفقط به گزارش رفتار پرداخته شود.
و- جمع بندی عملکرد دانش آموز
دراین بخش با توجه به جزئیات علمکرد دانش آموز در صفحات قبل، از جنبه های مختلف اورا ارزشیابی می نمائیم در بیان وضعیت کلی دانش آموز می بایست به نکات زیر توجه شود.
· عبارت ها ساده، واضح وکوتاه بوده تا والدین قادر به درک فهم آن باشند.
· درآغاز گزارش به جنبه های مثبت وموفقیت آمیر کودک(عاطفی، شناختی، واجتماعی وجسمانی) اشاره شود، مثلاً: نسبت به یادگیری درس شوق زیاد دارد، درک درستی از مطالب درس دارد و...
· درصورتی ک

/ 1 نظر / 610 بازدید
ناصر اکبرپور

مطالب بسیار مفید وقابل استفاده می باشد از لطف ونظر مدیریت محترم بی نهایت سپاسگذاریم